Հայկական հարց

նախաբան

Հայկական հարցը Սան-Ստեֆանոյի պայմանագրում

1878 թվականի փետրվարի 19-ին կնքված Սան-Ստեֆանոյի պայմանագրում արծարծվեց նաև XIX դարի երկրորդ կեսի հայ հասարակական-քաղաքական կյանքի հիմնական բովանդակությունը կազմող Հայկական հարցը։ Պայմանագիրը ստորագրվել է Ռուսաստանի կողմից կոմս Ն. Իգնատևի ու Ա. Նելիդովի, Թուրքիայի կողմից՝ Սավֆետ փաշայի ու Սահադուլլահ բեյի կողմից։ Արևմտահայ շատ գործիչներ՝ հոգևորականներ, հայոց Ազգային ժողովի երեսփոխաններ, այդ թվում ժողովի ատենապետ Ստեփան փաշա Ասլանյանը, Սաֆվեթ փաշայի խորհրդական, դիվանագետ Սարգիս Համամջյանը Հայկական հարցի լուծման ակնկալությամբ հանդիպումներ ունեցան Սան-Ստեֆանոյի ռուսական պատվիրակության ղեկավար կոմս Ն. Իգնատևի հետ։ Սան Ստֆանոյի պայմանագրում մտցվեցին առանձին հոդվածներ ու ձևակերպումներ, որոնք վերաբերում էին Հայաստանին ու հայերին։ Հայերին էր վերաբերում 16-րդ, 25-րդ, 27-րդ հոդվածները

*Բարձր դուռը պարտավորվում էր Արևմտյան հայաստանում ռուսների գրավված և կրկին Թուրքիային վերադարձվելիք տարածքներում անհապաղ բարեփուխումներ
անցկացնել և ապահովել հայերի անվտանգությունը քրդերից և չերքեզներից։ (16-րդ)-
*Ռուսական զորքերին իրավունք էր տրվում 6 ամիս ժամկետով մնալ Հայաստանում։ (25-րդ)-
*Թուրքական կառավարությունը պարտավորվում էր չհալածել պատերազմում ռուսներին աջակցած քրիստոնյաներին։ (27-րդ)-

Պայմանագրի համաձայն.՝

*Ռուսաստանին էին անցնում Կարսի, Կաղզվանի, Օլթիի, Արդահանի, Ալաշկերտի և Բայազետի գավառները, Սև ծովի առափնյա շրջանները՝ Բաթում նավահանգստով-
*Օսմանյան կայսրության տիրապետության տակ էին շարունակում մնալ Էրզրումն ու Բասենը։

 

Հայկական հարցը Բեռլինի կոնգրես (վեհաժողով)

Բեռլինի վեհաժողովը տեղի է ունեցել 1878 թ-ի հունիսի 13-ից հուլիսի 13-ը, որտեղ առաջին անգամ միջազգային դիվանագիտության խնդիր է դարձել Հայկական հարցը՝ որպես Արևելյան հարցի բաղկացուցիչ մաս։ Բեռլինի պայմանագրում հայերին էր վերաբերում 61-րդ հոդվածը.՝

*Թուրքական կառավարությունը պարտավորվում է բարեփոխումներ անցկացնել հայկական տարածքներում, ապահովել հայերի անվտանգությունը.

Հայերի դրության բարելավման հարցը վերցվում էր Ռուսաստանից և տրվում եվրոպական 6 տերություններին (Անգլիա, Ֆրանսիա, Գերմանիա, Ռուսաստան, Ավստրո-Հունգարիա, Իտալիա)։ Դրանով Արևմտյան Հայաստանի հարցը մտնում էր խոշոր պետությունների հակասությունների ոլորտ։ Բեռլինի վեհաժողովը շրջադարձային եղավ Հայկական հարցի պատմության մեջ և խթանեց հայ ազգային-ազատագրական շարժումը Թուրքիայում։ Եվրոպական դիվանագետությունից հուսախաբ հայ հասարակական-քաղաքական շրջանները որդեգրեցին Արևմտյան Հայաստանը թուրքական լծից զինված պայքարով ազատագրելու գաղափարը։

 

վերլուծություն

այդ ժամանակ, “Հայկական հարց”-ը դարցել եր միջազգային հարց, բայց իրականում ոչինիչ չփոխվեց, և այդ հարցի բարձրացման արդյունքում Օսմանյան կայսրությունը ավելի շատ հալածեց ժողովրդին և իսկզբանե պարզ եր որ նրանք այդպես են արձագանքելու այդ հարցին։ Այդ հարցի բարձրացումը իսկզբանե սխալ էր, Ռուսաստանը չպիտի վերադարձներ գրավված տարածքները որ հետո այդպիսի հարցեր առաջանաին։ Հիմա այդ հարցը չունի որևէ հիմք, դա այն ժամանակվա խնդիրների լուծումն էր։ Այս ժամանակաշրջանում գործում է որւիշ Հայկական հարց, կա 2 հիմնախնդիր, դրանք են Արցախի անկախացումը և Հայոց ցեղասպանության հարցը։ Իսկ Հայոց ցեղասպանության հարցը, վերածվել է անցյալականության և ներկայացման(շոու), դա լուրջ հարց է և այդ հարցին պետք է ավելի լուրջ վերաբերվել դնելով կոնկրետ խնդիրներ։ Իսկ Արցախի անկախացման հարցը, գտնվում է շատ վատ վիճակում։

 

 

https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%B0%D5%A1%D6%80%D6%81%D5%A8_%D5%8D%D5%A1%D5%B6-%D5%8D%D5%BF%D5%A5%D6%86%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D5%B5%D5%AB_%D5%BA%D5%A1%D5%B5%D5%B4%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%A3%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B4_%D6%87_%D4%B2%D5%A5%D5%BC%D5%AC%D5%AB%D5%B6%D5%AB_%D5%AF%D5%B8%D5%B6%D5%A3%D6%80%D5%A5%D5%BD%D5%B8%D6%82%D5%B4

Հայ ազատագրական միտքը

(Իսրայել Օրի և Հովսեփ Էմին, տեղեկություն-encyclopedia.am կայքից

http://www.encyclopedia.am/pages.php?bId=2&hId=1195

http://www.encyclopedia.am/pages.php?bId=2&hId=1415)

Իսրայել Օրի

Իսրայել Օրին հայ ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ է, դիվանագետ: Նրա անվամբ է պայմանավորված XVII դարի վերջի և XVIII դարի սկզբի հայ ազգային-ազատագրական
շարժման զարթոնքը:

Իսրայել Օրին Սբ Էջմիածնում գումարված գաղտնի ժողովում (1677 թ.) ընտրված պատվիրակների և հոր՝ Մելիք Իսրայելի հետ 1678 թ-ին մեկնել է Եվրոպա՝ Հայաստանի ազատագրության հարցը ներկայացնելու նպատակով: Առաքելությունը ձախողվել է. 1680 թ-ին Կոստանդնուպոլսում մահացել է կաթողիկոս Հակոբ Դ Ջուղայեցին, և պատվիրակությունը վերադարձել է Հայաստան: Օրին մեկնել է Վենետիկ, 1683 թ-ին՝ Փարիզ, անցել զինվորական ծառայության (հետևազորի լեյտենանտ, հեծելազորի կապիտան), 1688–95 թթ-ին մասնակցել է անգլո-ֆրանսիական պատերազմին: 1695 թ-ին անգլիացիները գերեվարել են նրան, ազատվելուց հետո Հռենոսյան Պֆալցում եղել է Հայդելբերգի, Ֆրանկենթալի և Մանհայմի մատակարարման կոմիսար:
1698 թ-ին կուրֆյուրստ Հովհան Վիլհելմին հորդորել է նվաճել Հայաստանը և Օսմանյան կայսրության թիկունքում ստեղծել անկախ Հայաստան ու Վրաստան: Հովհան Վիլհելմն Իսրայել Օրու միջոցով թղթեր է հղել Քարթլիի թագավոր Գիորգի XI-ին, հայ մելիքներին, Ամենայն հայոց և Աղվանից կաթողիկոսներին՝ մանրամասն տեղեկություններ խնդրելով Հայաստանի ու հարակից երկրների տնտեսական, քաղաքական ու ռազմական կացության մասին:
Օրին ապարդյուն ջանացել է ձեռք բերել Ավստրիայի Լեոպոլդ I կայսեր աջակցությունը, սակայն փոխարենն ստացել է Տոսկանիայի Կոզմաս III դքսի համաձայնությունը` 1699 թ-ին ուղևորվել է Հայաստան: Նույն թվականի ապրիլին նրան հաջողվել է Անգեղակոթ գյուղում (Սիսիանի գավառ), Սյունիքի 11 մելիքների մասնակցությամբ, գումարել գաղտնի խորհրդաժողով: Ժողովում կազմված գրություններով` ուղղված Հովհան Վիլհելմին, Հռոմի պապին, Ավստրիայի կայսրին, Տոսկանիայի դքսին, Պետրոս Մեծին, և կնքված մաքուր թղթերով Մինաս վարդապետ Տիգրանյանցի հետ 1699 թ-ի սեպտեմբերին մեկնել է Դյուսելդորֆ:
Այդուհանդերձ, Արևմուտքից հուսախաբ, Իսրայել Օրին թուրք-պարսկական լծից Հայաստանի ազատագրության ծրագիրը կապել է Ռուսաստանի հետ: Հայ ժողովրդի անվտանգությունն ապահովելու նպատակով նա առաջադրել է Ռուսաստանի և Հռոմեական սրբազան կայսրության հակաթուրքական դաշինքի գաղափարը, սերտ կապեր հաստատել նաև Մոսկվայում ապաստանած Իմերեթի Արչիլ II թագավորի, հետագայում՝ նաև այսրկովկասյան այլ գործիչների հետ: Ծրագիրը ռուսական կառավարությանը ներկայացվել է 1701 թ-ի հուլիսի 25-ին, իսկ հոկտեմբերին Պետրոս Մեծն ընդունել է Իսրայել Օրուն և Մինաս վարդապետին: 1703 թ-ին Իսրայել Օրու նախաձեռնությամբ կազմվել և ռուսական կառավարությանն է ներկայացվել Հայաստանի քարտեզը:
Ռուսական արքունիքը հավանություն է տվել Իսրայել Օրու ծրագրած Պարսկաստան մեկնելու առաքելությանը: 1704 թ-ին Օրին գնացել է Եվրոպա, Հռոմի պապից ձեռք բերել պարսկական տիրապետությունում քրիստոնյաների հալածանքը դադարեցնելու մասին Պարսից շահին ուղղված նամակ և, 1706 թ-ին Պետրոս Մեծից ստանալով նույնանման նամակ ու գնդապետի կոչում, որպես առաքելության ղեկավար, 1708 թ-ի սկզբին մեկնել է Պարսկաստան: Իսրայել Օրին 1709 թ-ին հանդիպել է շահին, այնուհետև վերադարձել է Այսրկովկաս. ձգտել է Ամենայն հայոց կաթողիկոս Աղեքսանդր Ա Ջուղայեցու, Գանձասարի կաթողիկոս Եսայի Հասան-Ջալալյանի, հայ մելիքների և այլ գործիչների օգնությամբ ստեղծել ազատագրական պայքարի միասնական ճակատ, կազմավորել հայկական ընդհանուր զորաբանակ: Ռուսաստան վերադառնալիս Օրուն է միացել նաև Եսայի Հասան-Ջալալյանը: Սակայն Իսրայել Օրին Աստրախանում հանկարծամահ է եղել, իսկ Եսայի Հասան-Ջալալյանը վերադարձել է Արցախ:

 

Հովսեփ Էմին

Հովսեփ Էմինը XVIII դարի 2-րդ կեսի հայ ազատագրական շարժման
գործիչ է, լուսավորական գաղափարախոսության առաջին
ներկայացուցիչը հայ իրականության մեջ:

Հովսեփ Էմինը 1844 թ-ին ընտանիքի հետ տեղափոխվել է Կալկաթա, 1751 թ-ին մեկնել է Անգլիա, որտեղ ավարտել է Վուլվիչի ռազմական ակադեմիան: 1757–58 թթ-ին մասնակցել է Յոթնամյա պատերազմին (1756–63 թթ.): 1758 թ-ի վերջին տեսակցել է Անգլիայի վարչապետի հետ ու համոզվել, որ Անգլիան շահագրգռված չէ իրականացնելու իր քաղաքական ծրագիրը: 1759 թ-ին եկել է Հայաստան: 1760 թ-ին եղել է Էջմիածնում, համոզվել, որ հայ ժողովրդի ազատագրումը հնարավոր է Ռուսաստանի օգնությամբ: Վերադարձել է Անգլիա, 1761 թ-ի աշնանը մեկնել է Սանկտ Պետերբուրգ, որտեղ կանցլեր Միխայիլ Վորոնցովին և փոխկանցլեր Դմիտրի Գոլիցինին ներկայացրել է Հայաստանն ազատագրելու և Ռուսաստանի հովանավորությամբ հայ-վրացական դաշնային պետություն ստեղծելու իր ծրագիրը:
1763 թ-ի գարնանն իր ազգական Մովսես Բաղրամյանի և Աստրախանում նրանց միացած 30 հայ կամավորների հետ մեկնել է Վրաստան, որտեղ Հերակլ II թագավորի հանձնարարությամբ սկսել է եվրոպական ռազմարվեստով վարժեցնել վրացական զորքը: Կապեր է հաստատել տեղի հայերի, Ղարաբաղի մելիքների և Մշո Սբ Կարապետ վանքի առաջնորդ Հովնան Մշեցու հետ: Վերջինս, որ ապստամբություն էր նախապատրաստում Արևմտյան Հայաստանում, Հերակլ II-ին խնդրել է Էմինի գլխավորությամբ վրացական ջոկատ ուղարկել օգնության, սակայն Վրաց թագավորը խուսափել է Թուրքիայի հետ բախումից:
1764 թ-ին Էմինը և Հերակլ II-ը խրախուսական նամակներ են ուղարկել Հովնան Մշեցուն: Սիմեոն Ա Երևանցի կաթողիկոսը, անիրագործելի համարելով այդ ծրագիրը, նամակով կշտամբել է Հերակլ II-ին՝ Էմինին ընդառաջելու համար: Զգուշանալով հետագա անախորժություններից՝ Հերակլ II-ն Էմինից պահանջել է հեռանալ Վրաստանից:
Էմինը 2 տարի ապրել է Հյուսիսային Կովկասում և բարիդրացիական հարաբերություններ հաստատել լեռնականների հետ, որի շնորհիվ նրան հաջողվել է Վրաստանը և Ղարաբաղը զերծ պահել վերջիններիս ասպտակություններից:
1766 թ-ին Ղարաբաղում հանդիպել է Հովհաննես Հասան-Ջալալյանի և մելիքների հետ, բայց չի կարողացել ապստամբություն կազմակերպել: 1773 թ-ին Հնդկաստանում սերտ կապեր է հաստատել Շահամիր Շահամիրյանի հետ և մասնակցել Մադրասի խմբակի գործունեությանը: Խմբակի անդամների և հնդկահայ մեծահարուստների նյութական օժանդակությամբ փորձել է վերադառնալ Հայաստան, զորախմբեր ստեղծել և շարունակել պայքարը, սակայն Երուսաղեմի հայոց պատրիարքի նվիրակ Հովհաննես եպիսկոպոսը խափանել է այդ ծրագիրը: 1777–83 թթ-ին գործել է Նոր Ջուղայում՝ ապարդյուն ջանալով իրագործել Հայաստան անցնելու իր ծրագիրը: 1783 թ-ից վերջնականապես հաստատվել է Հնդկաստանում:
1788 թ-ին գրել է «Հովսեփ Էմին հայի կյանքն ու արկածները» (1792 և 1918 թթ.՝ անգլերեն, 1958 թ.՝ հայերեն) ինքնակենսագրական երկը, որը հայ ազատագրական շարժումների պատմության անփոխարինելի աղբյուր է: Երկում և բազմաթիվ նամակներում Հովսեփ Էմինը շարադրել է եվրոպական լուսավորական գաղափարախոսության ազդեցությամբ ձևավորված իր հայացքները. մարդիկ ծնվում են ազատ և պետք է հնազանդվեն միայն լավ օրենքներին՝ հավասարապես արդար՝ հարուստների ու աղքատների համար: Արևելյան բռնապետությունների լծի տակ տառապող հայերի բնական և օրինական իրավունքը ապստամբելն ու զենքի ուժով ազատություն ձեռք բերելն է, սակայն նրանք դա չեն անում միայն տգիտության պատճառով, որի համար մեղավոր են եկեղեցին և հոգևորականությունը՝ իրենց հնազանդության քարոզով: Հայերը պետք է լուսավորվեն և պայքարի ճանապարհով դառնան ազատ ու բարգավաճող ազգ:

 

Ճիշտն ասած, Իսրաել Օրին և Հովսեփ Էմինը, տալով Հայկական հարցը Ռուսաստանին մեծ սխալ գործեցին։ Ռուսաստանը չէր շահագրգռված Հայաստանի ազատագրման մեջ, Ռուսաստանը պաշպանում էր իր շահերը։ Ամեն անգամ Հայաստանի տարածքները գրավելուց հետո, նրանք վերադարցնում էին այդ տարածքները Օսմանյան կայսրությանը, չնայած նրան որ Հայերը օգնություն էին տրամադրում Ռուսաստանի կողմին այդ պատերազմների ժամանակ և Ռուսաստանը հաղթանակ էր տանում Հայերի շնորհիվ։ Կարելի է ասել որ այդ ժամանակահատվածում, ցեղասպանությունները եղել էն Ռուսական կողմի պատճառով։ Ռուսական կողմը երբեք չի փորձել ազատագրել Հայաստանը, Օսմանյան կայսրությունից և միշտ ձուլել է Հայաստանին։ Ռուսաստանի վերաբերմունքը Հայաստանին կարելի է տեսնել Պուշկինի գրած ստեղծագործություն տողերում “ты трус, ты раб, ты Армянин”։

Հայկական մշակույթը Ուշ միջնադարում և նոր Ժամանակների սկզբին

Հայաստանը ուշ միջնադարում
Կրթություն, տպագրություն, դպրոց
XV-XVII դդ. Հայաստանում օտար նվաճողների մղած պատերազմները և նրանց երկարատև տիրապետության հաստատումն ահավոր հարված հասցրին հայկական մշակույթին։ Նախորդ դարերի մշակութային աշխույժ կյանքը գրեթե ամենուրեք անկում ապրեց, դադարեցին գործելուց բազմաթիվ դպրոցներ։ XV դ. սկզբին շարունակում էր գործել լոկ Տաթևի համալսարանը, որը ղեկավարում էր խոշոր աստվածաբան, փիլիսոփա և ազգային–եկեղեցական գործիչ Գրիգոր Տաթևացին։ Տաթևի համալսարանն ուներ իր ժամանակի համար մեծաքանակ ուսանողներ, որոնք սովորում էին տարբեր լեզուներ, համարողական արվեստ (թվաբանություն), երաժշտություն և այլն։ Ուսանողները գրում էին ավարտաճառեր և ստանում վարդապետական աստիճան։ Լենկթեմուրի արշավանքների շրջանում Գրիգոր Տաթևացին ստիպված էր իր աշակերտներով տեղից տեղ փոխադրվել՝ ուսուցումը չընդհատելու և առավել ապահով վայրերում այն շարունակելու համար։ XV դ. գործում էր Ղրիմի հայոց Անտոնի վանքի դպրոցը, որի սաները սովորում էին ոչ միայն աստվածաբանություն և քերականություն, այլև տոմարագիտություն, աստղաբաշխություն, թվաբանություն և այլն։ 1620-ական թթ. հիմնադրվում է Հովհանավանքի դպրոցը, որը հետո տեղափոխվում է Էջմիածին։
XVII դ. 30-ական թթ. հիմնադրվում է Նոր Ջուղայի դպրոցը։ Դպրոցի ուսուցիչ Կոստանդ Ջուղայեցին կազմել է թվաբանության դասագիրք՝ վաճառականության համար կարևոր հաշվապահական խրատներով։ Դասավանդում էին տոմարագիտություն, չափերի ու կշիռների մասին գիտելիքներ և այլն։ XVII դ. սկզբից Բաղեշում իր գործունեությունն է սկսում Ամրդոլու վանքի նշանավոր դպրոցը, Սյունիքում նույն դարի առաջին քառորդին՝ Սյունյանց Մեծ անապատի դպրոցը։ Այդ դպրոցների շրջանավարտներն իրենց հերթին շրջագայում էին Հայաստանի տարբեր գավառներում և դպրոցներ բացում։ Դպրոցներին կից եղել են մատենադարաններ։ Շատ դպրոցներ դարձել են գրչության նշանավոր կենտրոններ, որտեղ արտագրվել և բազմացվել են ձեռագրեր։
Տպագրություն
Հայ ժողովրդի մշակութային խոշոր նվաճումներից մեկը հայ տպագրական գործի սկզբնավորումն էր։ Հովհան Գուտենբերգի կողմից տպագրության գյուտից ընդամենը կես դար հետո՝ 1512թ., Իտալիայի Վենետիկ քաղաքում լույս տեսավ հայերեն տպագիր առաջին գիրքը՝ «Ուրբաթագիրքը»։ Առաջին հայ տպագրիչը Հակոբ Մեղապարտն էր։
Աբգար Թոխաթեցին իր որդու՝ Սուլթանշահի հետ այնտեղ վերսկսում է հայերեն գրքերի տպագրությունը։ Նա այնուհետև տպարանը տեղափոխում է Կոստանդնուպոլիս և լույս ընծայում բազմաթիվ գրքեր։ XVII դ. տպարաններ են հիմնվում և հայերեն գրքեր հրատարակվում Լվովում, Լիվոռնոյում և Նոր Զուղայում:
Նոր Զուղայում 1638թ. հիմնադրված հայկական տպարանը Պարսկաստանում առաջինն էր։ Նրա սարքավորումները բերվել էին ոչ թե Եվրոպայից, այլ պատրաստվել էին տեղում՝ հայ վարպետների կողմից։
1660-ական թթ. հայ տպագրական գործը հաջողությամբ ծավալվում էր նաև Ամստերդամում: Այստեղ առաջին անգամ տպագրվում են հայերեն Աստվածաշունչը և Առաքել Դավրիժեցու «Գիրք պատմութեանցը»։
Գիտություն
XV-XVII դդ. գիտությունը զարգանում էր վանքերին կից դպրոցներում։ Նշված շրջանում իրենց գործունեությամբ խոր հետք են թողել մի շարք հայ տոմարագետներ, պատմաբաններ և բժշկագետներ։
Գիտական մեծ վաստակ է ունեցել Հակոբ Ղրիմեցին։ Նրա «Մեկնություն տոմարի» և «Բնության մասին» աշխատությունները երկար ժամանակ որպես ուսումնական ձեռնարկներ օգտագործվել են հայկական դպրոցներում։
Միջնադարյան հայ բնագիտական մտքի նշանավոր ներկայացուցիչներից էր բժշկագետ Ամիրդովլաթ Ամասիացին։ Նա մեծ համբավ ուներ որպես բուժող բժիշկ և եղել է թուրքական սուլթանի անձնական բժիշկը։ Իր աշխատություններում նկարագրել է իր օգտագործած բոլոր դեղանյութերի և բույսերի հատկությունները։ Նա գրել է ժամանակի խոսակցական լեզվով, որպեսզի հասկանալի լինի բոլորին։
Որոշակի աշխատանքներ կատարվեցին պատմագիտության բնագավառում։ XIV դ. վերջի և XV դ. առաջին կեսի իրադարձությունները նկարագրել է Թովմա Մեծոփեցի պատմիչը։ Նրա աշխատությունը Լենկթեմուրի արշավանքների, Հայաստանի և հարևան երկրների XV դ. պատմության շատ կարևոր աղբյուր է։ Նա եղել է իր նկարագրած իրադարձությունների ժամանակակիցն ու ականատեսը։
XVII դ. գրված պատմական աշխատությունների մեջ կարևոր տեղ ունի Առաքել Դավրիժեցու «Պատմությունը»։ Դավրիժեցին նկարագրել է XVII դ. առաջին կեսի Հայաստանի և հարևան երկրների քաղաքական պատմությունը, հայկական գաղութներում տիրող իրավիճակը և այլն։
XVII դ. աչքի ընկնող պատմագիրներից էր Զաքարիա Քանաքեռցին։ Նա իր «Պատմության» մեջ նկարագրել է ոչ միայն իր տեսած ու լսած դեպքերն ու իրադարձությունները, այլև հայ ժողովրդի նախորդ շրջանի համառոտ պատմությունը՝ սկսած Արշակունիների թագավորության հաստատումից։
Հայոց պատմագիտությանը մեծ նպաստ է բերել նշանավոր գիտնական Երեմիա Չելեպի Քյոմուրճյանը։ Նա գրել է պատմագիտական ու աշխարհագրական շատ ստեղծագործություններ, ինչպես նաև կազմել է հայկական վանքերի քարտեզը։

 

 

Հայաստանը նոր Ժամանակների սկզբին
Գեղանկարչություն

Բոլոր ազգերի մեջ արվեստի ցանկացած տեսակ բացահայտում է բնավորության այս կամ այն հատկանիշի ուժեղ եւ թույլ կողմերը: Հայկական գեղանկարչությունը բացառություն չէ. այն բացահայտում է ազգի ամենամեծ բնատուր հատկանիշներից մեկը` գույնի զգացողությունն ու ընկալումը՝ մի կողմից, գեղարվեստական երեւակայության մտածված վերաստեղծումը՝ մյուս կողմից, որ կապված է ինչպես իրականության, այնպես էլ աբստրակցիայի հետ, որտեղ կա թե՛ իրականության վերլուծություն, թե՛ երեւակայականություն, այդ թվում եւ՝ սյուրռեալիստական տեսանկյունից:
Հայ նկարչությունը ծաղկում է ապրել 19-րդ դարում: Այդ ժամանակաշրջանի հայտնի նկարիչներից են ծովանկարիչ Իվան Այվազովսկին, դիմանկարիչ Հակոբ Հովնաթանյանը, ովքեր այժմ էլ շարունակում են համաշխարհային ճանաչում վայելել:
Հակոբ Հովնաթանյան արվեստագետի տեղը համաշխարհային գեղանկարչության մեջ դեռ պետք է որոշել: Այս չափազանց յուրօրինակ վարպետի ուժը 19-րդ դարի գեղանկարչության տարբեր ուղղությունների, այդ թվում եւ՝ ռուսական ռեալիստական դպրոցի ու պարսկական ոչ այնքան գեղանկարչության, որքան այդ մշակույթի զգացողության, համադրության մեջ է: Ոճերի այս զարմանալի համադրությունը Հովնաթանյանին թույլ տվեց դառնալ աշխարհիկ դիմանկարչության ազգային դպրոցի առաջնորդը եւ հիմնավոր տեղ զբաղեցնել` որպես նրա լավագույն ներկայացուցիչներից մեկը:
1920-ական թվականներին գործում էին կերպարվեստի ճանաչված վարպետներ Մարտիրոս Սարյանը, Սեդրակ Առաքելյանը, Ստեփան Աղաջանյանը, Եղիշե Թադևոսյանը, Հակոբ Կոջոյանը Վ.Գայֆեջյանը:
Բացառիկ է համաշխարհային ճանաչման արժանացած 20-րդ դարի հայ կերպարվեստի վառ դեմքերից`Մարտիրոս Սարյանի դերը։ Մ. Սարյանը մարմնավորել է հայրենիքի գեղեցկությունը։ Նրա կտավներին բնորոշ են վառ ու ներդաշնակ գույները, որոնք կարծես ճառագում են լույս ու ջերմություն:
60-ականների հայ նկարիչներից աչքի են ընկնում Մինաս Ավետիսյանը Ռուբեն Հովնաթանյան Էդվարդ Խարազյանը և ուրիշներ:
60-ականների նկարիչներին հարեցին եւ յուրահատուկ փայլ հաղորդեցին նաեւ հայրենադարձ գեղանկարիչները` Ա.Գալենցը, Հ.Հակոբյանը, Բ.Վարդանյանը, մյուսները: Նրանցից երկուսը` Հակոբ Հակոբյանն ու Գալենցը, մեծ վարպետներ են, որոնց արվեստը նոր ստեղծագործական վերելք ապրեց հայրենի հողում: Նրանք բացահայտեցին հայկական իրականության եւ հայկական բնանկարի, ժանրային կոմպոզիցիայի ու նատյուրմորտի մի ուրիշ աշխարհ:
Հայկական գեղանկարչությունն աշխարհում արժեք ունի. հարկ է հիշել, որ այնպիսի մեծ վարպետներ, ինչպես՝ Արշիլ Գորկին, Լևոն Թութունջյանը, Գրիգոր Շլդյանը եւ Ժիրայր Օրաքյանը, Գառզուն, Ժանսեմը, Զավեն Արշակունին եւ այլք, ապրելով տարբեր երկրներում, 20-րդ դարի համաշխարհային գեղանկարչության զարգացման տարբեր ժամանակահատվածներում, այս կամ այն ձեւով 20-րդ դարի հայ գեղանկարչության մասն են մնում:
Քանդակագործություն

Հայ պրոֆեսիոնալ քանդակագործությունն ի հայտ է եկել 19-20-րդ դարերի սահմանագծին:
Հայ քանդակագործների ավագ սերնդի ներկայացուցիչներից են Սերգեյ Մերկուրովը, Արա Աարգսյանը, Երվանդ Քոչարը, Արա Շիրազը։ Մերկուրովի հայտնի գործերից է 1931թ. Երևանում տեղադրված Ստեփան Շահումյանի մոնումենտը։ Արա Սարգսյանի գործերից է «Սահակ Պարթև և Մեսրոպ Մաշտոց» խմբաքանդակը, որը տեղադրված է Երևանի պետական համալսարանի առջև։ Երվանդ Քոչարը նկարիչ-քանդակագործ է։ Նրա ամենանշանավոր ստեղծագործությունը Սասունցի Դավթի արձանն է Երևանի երկաթուղային կայարանի հրապարակում։Արա Շիրազի վերջին գործերից են Զորավար Անդրանիկի արձանը(2002թ.)` «Գրիգո

Կոմիտաս Վարդապետը (1869-1935). (հայ երգահան, երգիչ, երաժշտական էթնոլոգ, երաժշտագետ, վարդապետ և դասատու).համարվում է ժամանակակից հայկական դասական երաժշտության հիմնադիրը: Մեծ է Կոմիտասի ներդրումը հոգևոր երաժշտության մեջ:
Հայկական ժողովրդական երգերը կատարյալ համադրություն են գտնում առանձնահատուկ երաժտական գործիքների միջոցով` դավուլ, ուդ, թառ,զուռնա և դուդուկ, որ յուրովի ներկայացնում են Ջիվան Գասպարյանի հայտնի դուդուկը(ծիրանափողը` ծիրանենու ոգին), Գևորգ Դաբաղյանը, Անդրանիկ Ասկարյանը և ուրիշներ:

 

http://noyantour.com/am/culture.html

https://www.facebook.com/ARC.ArmenianResearchCenter/posts/571990312893225

 

 

Մշակույթը որպես ինքնապահպանման միջոց

Մշակույթը հենց ազգն է, նայելով ազգի մշակույթին կարելի է ասել թե ինչպիսին էն այդ ազգի մարդիկ։ Մշակույթը ցույց է տալիս մարդու մտածելակերպը, հենց մշակույթն էլ տարբերություն է ստեղծում մարդկանց միջև։ Օրինակ, Ճապոնացիները ունեն հակում դեպի մաթեմատիկա, դա իրենց մշակույթի շնորհիվ է։ Ինչքան հարուստ է ազգի մշակույթը այդքան էլ հարուստ է մարդու ներքին աշխարհը։ Հիմա դպրոցներում, քոլեջներում և այլն․ անցնում էն փիլիսոփայություն որը ցույց է տալիս ուրիշ մշակույթ զարգացնելով մարդուն։ Ես կարդացել եմ որ, Մարդիկ(Homo sapiens) գոյություն ունեն մոտ 450000-200000 տարի, բայց մարդկությունը շատ արագ սկսեց զարգանալ երբ ստեղծվեցին կրոնները (ծառապաշտություն, կենդանապաշտություն և այլն) այդ ժամանակահատվածում մարդիկ սկսեցին օգտագործել կրակ, զենք և այլն։ Մարդկության զարգացումը շատ արագացավ Բուդդայականություն, Քրիստոնեության և հետո Մահմեդականության ստեղծման ժամանակ։ Կրոնը որպես մշակույթի դրսեվորում շատ օգնեց մարդկության զարգացմանը, այստեղից հետեվում է որ մշակույթը ունի շատ կարեվոր դեր մարդկության համար և ինչ որ ազգի մշակույթի ոչնչացումից հետո այդ ազգն էլ է վերանում, դրա համար մարդիկ պետք է պահպանելն մշակույթը որպիսի այն պահպանի մարդկանց։