Հայկական մշակույթը Ուշ միջնադարում և նոր Ժամանակների սկզբին

Հայաստանը ուշ միջնադարում
Կրթություն, տպագրություն, դպրոց
XV-XVII դդ. Հայաստանում օտար նվաճողների մղած պատերազմները և նրանց երկարատև տիրապետության հաստատումն ահավոր հարված հասցրին հայկական մշակույթին։ Նախորդ դարերի մշակութային աշխույժ կյանքը գրեթե ամենուրեք անկում ապրեց, դադարեցին գործելուց բազմաթիվ դպրոցներ։ XV դ. սկզբին շարունակում էր գործել լոկ Տաթևի համալսարանը, որը ղեկավարում էր խոշոր աստվածաբան, փիլիսոփա և ազգային–եկեղեցական գործիչ Գրիգոր Տաթևացին։ Տաթևի համալսարանն ուներ իր ժամանակի համար մեծաքանակ ուսանողներ, որոնք սովորում էին տարբեր լեզուներ, համարողական արվեստ (թվաբանություն), երաժշտություն և այլն։ Ուսանողները գրում էին ավարտաճառեր և ստանում վարդապետական աստիճան։ Լենկթեմուրի արշավանքների շրջանում Գրիգոր Տաթևացին ստիպված էր իր աշակերտներով տեղից տեղ փոխադրվել՝ ուսուցումը չընդհատելու և առավել ապահով վայրերում այն շարունակելու համար։ XV դ. գործում էր Ղրիմի հայոց Անտոնի վանքի դպրոցը, որի սաները սովորում էին ոչ միայն աստվածաբանություն և քերականություն, այլև տոմարագիտություն, աստղաբաշխություն, թվաբանություն և այլն։ 1620-ական թթ. հիմնադրվում է Հովհանավանքի դպրոցը, որը հետո տեղափոխվում է Էջմիածին։
XVII դ. 30-ական թթ. հիմնադրվում է Նոր Ջուղայի դպրոցը։ Դպրոցի ուսուցիչ Կոստանդ Ջուղայեցին կազմել է թվաբանության դասագիրք՝ վաճառականության համար կարևոր հաշվապահական խրատներով։ Դասավանդում էին տոմարագիտություն, չափերի ու կշիռների մասին գիտելիքներ և այլն։ XVII դ. սկզբից Բաղեշում իր գործունեությունն է սկսում Ամրդոլու վանքի նշանավոր դպրոցը, Սյունիքում նույն դարի առաջին քառորդին՝ Սյունյանց Մեծ անապատի դպրոցը։ Այդ դպրոցների շրջանավարտներն իրենց հերթին շրջագայում էին Հայաստանի տարբեր գավառներում և դպրոցներ բացում։ Դպրոցներին կից եղել են մատենադարաններ։ Շատ դպրոցներ դարձել են գրչության նշանավոր կենտրոններ, որտեղ արտագրվել և բազմացվել են ձեռագրեր։
Տպագրություն
Հայ ժողովրդի մշակութային խոշոր նվաճումներից մեկը հայ տպագրական գործի սկզբնավորումն էր։ Հովհան Գուտենբերգի կողմից տպագրության գյուտից ընդամենը կես դար հետո՝ 1512թ., Իտալիայի Վենետիկ քաղաքում լույս տեսավ հայերեն տպագիր առաջին գիրքը՝ «Ուրբաթագիրքը»։ Առաջին հայ տպագրիչը Հակոբ Մեղապարտն էր։
Աբգար Թոխաթեցին իր որդու՝ Սուլթանշահի հետ այնտեղ վերսկսում է հայերեն գրքերի տպագրությունը։ Նա այնուհետև տպարանը տեղափոխում է Կոստանդնուպոլիս և լույս ընծայում բազմաթիվ գրքեր։ XVII դ. տպարաններ են հիմնվում և հայերեն գրքեր հրատարակվում Լվովում, Լիվոռնոյում և Նոր Զուղայում:
Նոր Զուղայում 1638թ. հիմնադրված հայկական տպարանը Պարսկաստանում առաջինն էր։ Նրա սարքավորումները բերվել էին ոչ թե Եվրոպայից, այլ պատրաստվել էին տեղում՝ հայ վարպետների կողմից։
1660-ական թթ. հայ տպագրական գործը հաջողությամբ ծավալվում էր նաև Ամստերդամում: Այստեղ առաջին անգամ տպագրվում են հայերեն Աստվածաշունչը և Առաքել Դավրիժեցու «Գիրք պատմութեանցը»։
Գիտություն
XV-XVII դդ. գիտությունը զարգանում էր վանքերին կից դպրոցներում։ Նշված շրջանում իրենց գործունեությամբ խոր հետք են թողել մի շարք հայ տոմարագետներ, պատմաբաններ և բժշկագետներ։
Գիտական մեծ վաստակ է ունեցել Հակոբ Ղրիմեցին։ Նրա «Մեկնություն տոմարի» և «Բնության մասին» աշխատությունները երկար ժամանակ որպես ուսումնական ձեռնարկներ օգտագործվել են հայկական դպրոցներում։
Միջնադարյան հայ բնագիտական մտքի նշանավոր ներկայացուցիչներից էր բժշկագետ Ամիրդովլաթ Ամասիացին։ Նա մեծ համբավ ուներ որպես բուժող բժիշկ և եղել է թուրքական սուլթանի անձնական բժիշկը։ Իր աշխատություններում նկարագրել է իր օգտագործած բոլոր դեղանյութերի և բույսերի հատկությունները։ Նա գրել է ժամանակի խոսակցական լեզվով, որպեսզի հասկանալի լինի բոլորին։
Որոշակի աշխատանքներ կատարվեցին պատմագիտության բնագավառում։ XIV դ. վերջի և XV դ. առաջին կեսի իրադարձությունները նկարագրել է Թովմա Մեծոփեցի պատմիչը։ Նրա աշխատությունը Լենկթեմուրի արշավանքների, Հայաստանի և հարևան երկրների XV դ. պատմության շատ կարևոր աղբյուր է։ Նա եղել է իր նկարագրած իրադարձությունների ժամանակակիցն ու ականատեսը։
XVII դ. գրված պատմական աշխատությունների մեջ կարևոր տեղ ունի Առաքել Դավրիժեցու «Պատմությունը»։ Դավրիժեցին նկարագրել է XVII դ. առաջին կեսի Հայաստանի և հարևան երկրների քաղաքական պատմությունը, հայկական գաղութներում տիրող իրավիճակը և այլն։
XVII դ. աչքի ընկնող պատմագիրներից էր Զաքարիա Քանաքեռցին։ Նա իր «Պատմության» մեջ նկարագրել է ոչ միայն իր տեսած ու լսած դեպքերն ու իրադարձությունները, այլև հայ ժողովրդի նախորդ շրջանի համառոտ պատմությունը՝ սկսած Արշակունիների թագավորության հաստատումից։
Հայոց պատմագիտությանը մեծ նպաստ է բերել նշանավոր գիտնական Երեմիա Չելեպի Քյոմուրճյանը։ Նա գրել է պատմագիտական ու աշխարհագրական շատ ստեղծագործություններ, ինչպես նաև կազմել է հայկական վանքերի քարտեզը։

 

 

Հայաստանը նոր Ժամանակների սկզբին
Գեղանկարչություն

Բոլոր ազգերի մեջ արվեստի ցանկացած տեսակ բացահայտում է բնավորության այս կամ այն հատկանիշի ուժեղ եւ թույլ կողմերը: Հայկական գեղանկարչությունը բացառություն չէ. այն բացահայտում է ազգի ամենամեծ բնատուր հատկանիշներից մեկը` գույնի զգացողությունն ու ընկալումը՝ մի կողմից, գեղարվեստական երեւակայության մտածված վերաստեղծումը՝ մյուս կողմից, որ կապված է ինչպես իրականության, այնպես էլ աբստրակցիայի հետ, որտեղ կա թե՛ իրականության վերլուծություն, թե՛ երեւակայականություն, այդ թվում եւ՝ սյուրռեալիստական տեսանկյունից:
Հայ նկարչությունը ծաղկում է ապրել 19-րդ դարում: Այդ ժամանակաշրջանի հայտնի նկարիչներից են ծովանկարիչ Իվան Այվազովսկին, դիմանկարիչ Հակոբ Հովնաթանյանը, ովքեր այժմ էլ շարունակում են համաշխարհային ճանաչում վայելել:
Հակոբ Հովնաթանյան արվեստագետի տեղը համաշխարհային գեղանկարչության մեջ դեռ պետք է որոշել: Այս չափազանց յուրօրինակ վարպետի ուժը 19-րդ դարի գեղանկարչության տարբեր ուղղությունների, այդ թվում եւ՝ ռուսական ռեալիստական դպրոցի ու պարսկական ոչ այնքան գեղանկարչության, որքան այդ մշակույթի զգացողության, համադրության մեջ է: Ոճերի այս զարմանալի համադրությունը Հովնաթանյանին թույլ տվեց դառնալ աշխարհիկ դիմանկարչության ազգային դպրոցի առաջնորդը եւ հիմնավոր տեղ զբաղեցնել` որպես նրա լավագույն ներկայացուցիչներից մեկը:
1920-ական թվականներին գործում էին կերպարվեստի ճանաչված վարպետներ Մարտիրոս Սարյանը, Սեդրակ Առաքելյանը, Ստեփան Աղաջանյանը, Եղիշե Թադևոսյանը, Հակոբ Կոջոյանը Վ.Գայֆեջյանը:
Բացառիկ է համաշխարհային ճանաչման արժանացած 20-րդ դարի հայ կերպարվեստի վառ դեմքերից`Մարտիրոս Սարյանի դերը։ Մ. Սարյանը մարմնավորել է հայրենիքի գեղեցկությունը։ Նրա կտավներին բնորոշ են վառ ու ներդաշնակ գույները, որոնք կարծես ճառագում են լույս ու ջերմություն:
60-ականների հայ նկարիչներից աչքի են ընկնում Մինաս Ավետիսյանը Ռուբեն Հովնաթանյան Էդվարդ Խարազյանը և ուրիշներ:
60-ականների նկարիչներին հարեցին եւ յուրահատուկ փայլ հաղորդեցին նաեւ հայրենադարձ գեղանկարիչները` Ա.Գալենցը, Հ.Հակոբյանը, Բ.Վարդանյանը, մյուսները: Նրանցից երկուսը` Հակոբ Հակոբյանն ու Գալենցը, մեծ վարպետներ են, որոնց արվեստը նոր ստեղծագործական վերելք ապրեց հայրենի հողում: Նրանք բացահայտեցին հայկական իրականության եւ հայկական բնանկարի, ժանրային կոմպոզիցիայի ու նատյուրմորտի մի ուրիշ աշխարհ:
Հայկական գեղանկարչությունն աշխարհում արժեք ունի. հարկ է հիշել, որ այնպիսի մեծ վարպետներ, ինչպես՝ Արշիլ Գորկին, Լևոն Թութունջյանը, Գրիգոր Շլդյանը եւ Ժիրայր Օրաքյանը, Գառզուն, Ժանսեմը, Զավեն Արշակունին եւ այլք, ապրելով տարբեր երկրներում, 20-րդ դարի համաշխարհային գեղանկարչության զարգացման տարբեր ժամանակահատվածներում, այս կամ այն ձեւով 20-րդ դարի հայ գեղանկարչության մասն են մնում:
Քանդակագործություն

Հայ պրոֆեսիոնալ քանդակագործությունն ի հայտ է եկել 19-20-րդ դարերի սահմանագծին:
Հայ քանդակագործների ավագ սերնդի ներկայացուցիչներից են Սերգեյ Մերկուրովը, Արա Աարգսյանը, Երվանդ Քոչարը, Արա Շիրազը։ Մերկուրովի հայտնի գործերից է 1931թ. Երևանում տեղադրված Ստեփան Շահումյանի մոնումենտը։ Արա Սարգսյանի գործերից է «Սահակ Պարթև և Մեսրոպ Մաշտոց» խմբաքանդակը, որը տեղադրված է Երևանի պետական համալսարանի առջև։ Երվանդ Քոչարը նկարիչ-քանդակագործ է։ Նրա ամենանշանավոր ստեղծագործությունը Սասունցի Դավթի արձանն է Երևանի երկաթուղային կայարանի հրապարակում։Արա Շիրազի վերջին գործերից են Զորավար Անդրանիկի արձանը(2002թ.)` «Գրիգո

Կոմիտաս Վարդապետը (1869-1935). (հայ երգահան, երգիչ, երաժշտական էթնոլոգ, երաժշտագետ, վարդապետ և դասատու).համարվում է ժամանակակից հայկական դասական երաժշտության հիմնադիրը: Մեծ է Կոմիտասի ներդրումը հոգևոր երաժշտության մեջ:
Հայկական ժողովրդական երգերը կատարյալ համադրություն են գտնում առանձնահատուկ երաժտական գործիքների միջոցով` դավուլ, ուդ, թառ,զուռնա և դուդուկ, որ յուրովի ներկայացնում են Ջիվան Գասպարյանի հայտնի դուդուկը(ծիրանափողը` ծիրանենու ոգին), Գևորգ Դաբաղյանը, Անդրանիկ Ասկարյանը և ուրիշներ:

 

http://noyantour.com/am/culture.html

https://www.facebook.com/ARC.ArmenianResearchCenter/posts/571990312893225

 

 

Մշակույթը որպես ինքնապահպանման միջոց

Մշակույթը հենց ազգն է, նայելով ազգի մշակույթին կարելի է ասել թե ինչպիսին էն այդ ազգի մարդիկ։ Մշակույթը ցույց է տալիս մարդու մտածելակերպը, հենց մշակույթն էլ տարբերություն է ստեղծում մարդկանց միջև։ Օրինակ, Ճապոնացիները ունեն հակում դեպի մաթեմատիկա, դա իրենց մշակույթի շնորհիվ է։ Ինչքան հարուստ է ազգի մշակույթը այդքան էլ հարուստ է մարդու ներքին աշխարհը։ Հիմա դպրոցներում, քոլեջներում և այլն․ անցնում էն փիլիսոփայություն որը ցույց է տալիս ուրիշ մշակույթ զարգացնելով մարդուն։ Ես կարդացել եմ որ, Մարդիկ(Homo sapiens) գոյություն ունեն մոտ 450000-200000 տարի, բայց մարդկությունը շատ արագ սկսեց զարգանալ երբ ստեղծվեցին կրոնները (ծառապաշտություն, կենդանապաշտություն և այլն) այդ ժամանակահատվածում մարդիկ սկսեցին օգտագործել կրակ, զենք և այլն։ Մարդկության զարգացումը շատ արագացավ Բուդդայականություն, Քրիստոնեության և հետո Մահմեդականության ստեղծման ժամանակ։ Կրոնը որպես մշակույթի դրսեվորում շատ օգնեց մարդկության զարգացմանը, այստեղից հետեվում է որ մշակույթը ունի շատ կարեվոր դեր մարդկության համար և ինչ որ ազգի մշակույթի ոչնչացումից հետո այդ ազգն էլ է վերանում, դրա համար մարդիկ պետք է պահպանելն մշակույթը որպիսի այն պահպանի մարդկանց։